Dinlenirken Neden Suçluluk Hissederiz?

Biraz dinlenmek için oturursunuz. Belki sevdiğiniz bir diziyi açar, belki yalnızca çayınızı içmek istersiniz. Ancak birkaç dakika sonra aklınıza yapılacak işler gelir. “Şimdi bunun zamanı mı?” diye düşünür, dinlenirken bile kendinizi açıklamak zorunda hissedebilirsiniz.

Bazen günün yorgunluğuna, durduğumuz için duyduğumuz suçluluk da eklenir. İş listesi bitmemiştir, birileri hâlâ bir şey yapıyordur veya kendimizden daha fazlasını bekliyoruzdur. Dinlenmeye ihtiyaç duyduğumuzu fark etmekle, bu ihtiyaca yer açabilmek her zaman aynı anda gerçekleşmez.

Dinlenmeyi neden “hak etmemiz” gerektiğini düşünürüz?

“Önce bütün işler bitecek.” “Bugün yeterince çalışmadım.” “Boş duruyorsam zamanımı harcıyorum.” Bu cümleler, dinlenmeye hangi koşullarda izin verdiğimiz hakkında düşünmemizi sağlayabilir.

Psikoloji araştırmalarındaki koşullu özdeğer kavramı, kişinin değerli hissetmek için ne olması veya ne yapması gerektiğine ilişkin inançlarını ele alır.^[1] Bu çerçeveyi üretkenliğe uyarladığımızda, “Ancak bir şey başarırsam yeterliyim” düşüncesinin dinlenme deneyimimize nasıl eşlik ettiğini sorgulayabiliriz.

Herkesin hikâyesi aynı değildir. İş koşulları, maddi ihtiyaçlar, ev işleri ve bakım sorumlulukları da mola vermeyi zorlaştırabilir. Dinlenmeye alan açmak, kişinin kendi beklentileriyle birlikte günlük hayatının gerçek koşullarını da değerlendirmeyi gerektirir.

Boş zamanı “boşa geçen zaman” olarak görmek bizi nasıl etkiler?

Dört araştırmadan oluşan bir çalışmada, boş zaman etkinliklerini verimsiz veya boşa harcanmış zaman olarak değerlendirmenin, bu etkinliklerden alınan keyfi azaltabildiği bulunmuştur. Deneysel araştırmalarda da bu düşüncenin gündeme getirilmesi, yalnızca keyif için yapılan etkinliklerden alınan zevki düşürmüştür.^[2]

Bu sonuç, boş zamanda ne yaptığımızla birlikte o zamana nasıl bir anlam verdiğimize de bakmamız için bir başlangıç sunar. Bir filmi izlerken sürekli “Şu anda çalışıyor olmalıydım” diye düşünüyorsak, etkinliğe kendimizi vermekte zorlanabiliriz.

Dinlenmeye ayırdığınız her zaman diliminin ayrıca ölçülebilir bir başarı üretmesi gerekmez. Sevdiğiniz bir müziği dinlemek veya bir arkadaşınızla sohbet etmek, sizin için o an anlamlı bir seçim olabilir.

Suçluluk hissetmek, yanlış yaptığımızı gösterir mi?

Suçluluk hissettiğinizde hangi durumla karşı karşıya olduğunuzu somutlaştırmayı deneyebilirsiniz. Gerçekten yerine getirmediğiniz bir sorumluluk mu var? Yoksa günün her anında bir şey yapmanız gerektiğini düşündüğünüz için mi rahatsız oluyorsunuz?

Örneğin, zamanında tamamlanması gereken bir işi nasıl ele alacağınızı düşünmek anlamlıdır. Ancak “Yapılabilecek bir şey hâlâ varsa hiç durmamalıyım” kuralı, dinlenmeye ne zaman yer kalacağını belirsizleştirebilir. Bir duyguyu ciddiye alırken, onun işaret ettiği durumu da incelemek mümkündür.

Dinlenmek herkes için aynı şey mi?

Kimi zaman sessizliğe, kimi zaman harekete veya sevdiğiniz biriyle vakit geçirmeye ihtiyaç duyabilirsiniz. Kısa bir yürüyüş, sakin bir sohbet veya sevdiğiniz bir etkinlik sizin için farklı günlerde farklı anlamlar taşıyabilir. NHS'nin stresle baş etme önerileri de kendine zaman ayırmaya, gevşemeye ve sosyal ilişkilere alan açmaya yer verir.^[3]

Bir mola verdiğinizde ne yaşadığınıza bakabilirsiniz: “Şu anda neye ihtiyacım var?” “Bu zaman dilimi bana nasıl geliyor?” Her molayı aynı etkinlikle doldurmak zorunda değilsiniz.

Bazen dinlenmeye ihtiyaç duyarken, bazen de başlamaktan çekindiğimiz bir işten uzaklaşmaya çalışırken benzer şeyler yapabiliriz. Hangi durumda olduğunuzu anlamak için o günkü koşullarınıza, düşüncelerinize ve davranışın ardından ne olduğuna bakabilirsiniz. Erteleme davranışı üzerine yazı bu değerlendirmeye eşlik edebilir.

Molalara yer açmak için neler deneyebiliriz?

1. Dinlenmenize engel olan cümleyi fark edin. “Ancak her şeyi bitirirsem dinlenebilirim” gibi bir düşünceyi yazın. Bu kuralın ne zaman ortaya çıktığını ve gündelik hayatta uygulanmasının ne kadar mümkün olduğunu düşünün.
2. İşlerinizi önceliklerine göre değerlendirin. Bugün yapılması gerekenlerle bekleyebilecek işleri ayırın. Günün her işini aynı aciliyette görmek yerine, zamanınızı ve imkanlarınızı hesaba katın.^[3]
3. Size uygun, küçük bir arayla başlayın. Koşullarınıza göre kısa bir mola seçebilirsiniz. Bu sürenin hemen kusursuz hissettirmesini beklemeden, neler yaşadığınızı gözleyin. Dinlenirken rahatsızlık hissetmeniz de üzerinde düşünebileceğiniz bir deneyimdir.
4. Aklınıza gelen işler için bir not bırakın. Bir işi unutmaktan çekiniyorsanız, daha sonra bakmak üzere kısa bir not almayı deneyebilirsiniz. Böylece her düşünce geldiğinde o işi hemen yapmanız gerekip gerekmediğini değerlendirebilirsiniz.
5. Sorumluluklarınızın paylaşılabilir kısmına bakın. Mümkün olduğunda destek veya iş bölümü hakkında konuşun. “Bugün kısa bir araya ihtiyacım var; bu işi birlikte nasıl düzenleyebiliriz?” gibi somut bir soru, ihtiyaçlarınızı anlatmak için bir başlangıç olabilir.

Ne zaman destek alınabilir?

Dinlenirken duyduğunuz suçluluğa sürekli gerginlik, uyku güçlüğü veya günlük yaşamı etkileyen yoğun stres eşlik ediyorsa profesyonel destek düşünmek anlamlı olabilir. Kendi başınıza denediğiniz yollar yeterli gelmiyorsa da yardım isteyebilirsiniz.^[4]

Psikolojik danışmada kendinizden beklentilerinizi, sorumluluklarınızı ve ihtiyaçlarınıza yer açmakta hangi durumlarda zorlandığınızı birlikte ele almak mümkündür.

Bu yazı genel bilgilendirme ve psikoeğitim amacıyla hazırlanmıştır. Kişisel değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez.