Hayattan Neden Eskisi Kadar Keyif Alamıyorum?

Eskiden sevdiğiniz bir diziyi açıyorsunuz; birkaç dakika sonra kapatıyorsunuz. Arkadaşlarınız buluşma önerdiğinde içinizden gelmiyor. Boş zamanınız olduğunda ne yapmak istediğinizi bulmakta zorlanıyor, sonra da kendinize kızıyorsunuz: “Her şey bu kadar kötü değilken neden hiçbir şeyden keyif alamıyorum?”

İlgi ve keyifteki değişimler farklı biçimlerde yaşanabilir. Bazen dinlenmeye alan kalmamıştır; bazen günlük yaşamın büyük bölümü zorunluluklara dönüşmüştür. Bazı durumlarda ise önceden iyi gelen pek çok etkinliğe karşı belirgin ve süregelen bir uzaklık hissedilir. Bu değişimi anlamak için tek bir açıklamaya atlamak yerine ne zamandır sürdüğüne, hangi alanlarda ortaya çıktığına ve günlük yaşamı nasıl etkilediğine bakmak gerekir.

İlgi ve keyif kaybı ne anlama gelir?

İlgi, merak, istek ve bir etkinlikten alınan keyif gündelik dilde birbirine yakın biçimde kullanılabilir. Ancak kendi deneyiminizi anlatırken hangi noktada zorlandığınızı belirlemek yararlıdır. Bir şeyi yapmak aklınıza mı gelmiyor, başlamaya mı gücünüz yetmiyor, yoksa yaptığınız sırada da eskisi gibi bir haz mı hissetmiyorsunuz?

Bu iki örnek birbirinden kesin olarak ayrılan tanılar değildir; aynı kişide birlikte de görülebilir. Haz alma kapasitesindeki belirgin azalma için kullanılan kavramlardan biri anhedonidir. Bu terimi bilmek, yaşadığınızı adlandırmanıza yardımcı olabilir; nedenini veya hangi desteğe ihtiyaç duyduğunuzu tek başına açıklamaz.

Bir süredir aynı hobiden sıkılmakla, eskiden anlamlı gelen pek çok şeyin artık karşılık bulmaması farklı deneyimlerdir. Kendi değişiminizi “Artık hiçbir şeyi sevmiyorum” gibi geniş bir cümleyle anlatıyorsanız, küçük ayrıntılara dönmeyi deneyebilirsiniz: Hiç mi keyif almıyorsunuz, daha az mı alıyorsunuz, yoksa bazı koşullarda mı uzak hissediyorsunuz?

Uyku, sorumluluklar ve yaşam koşulları neden değerlendirilir?

Akşam eve geldiğinizde bütün zamanınız ertesi günün işlerine gidiyorsa, “Keyif almayı unuttum” cümlesinin arkasında keyif verebilecek bir etkinliğe hiç alan kalmaması bulunabilir. Burada yalnızca isteğinize bakmak eksik kalır. Zamanınız, dinlenme imkânınız ve üzerinizdeki sorumluluklar da değerlendirmeye dahildir.

Uyku da bu tablonun bir parçasıdır. NHS, düşük duygudurum ile yorgunluğun birbirini etkileyebileceğini ve uyku düzeninin gözden geçirilmesini önerir.^[2] Uykusuz bir günün sonunda sosyal bir plana enerji bulamamakla, dinlenmeye fırsat bulduğunuz dönemlerde de yaygın bir keyif kaybı yaşamak arasında üzerinde düşünülecek farklar olabilir.

İş kaybı, taşınma, bir ilişkide değişim veya yakın birini kaybetmek, gündelik yaşamın alışılmış kaynaklarını değiştirebilir. Örneğin başka bir şehre taşınırken yalnızca evinizi değil, sevdiğiniz etkinliklere ve insanlara erişiminizi de yeniden kurmanız gerekebilir. Maddi güçlükler veya bakım sorumlulukları varsa “Kendine bir hobi bul” önerisi tek başına yeterli olmayacaktır.

NICE’ın depresyon değerlendirmesine ilişkin rehberi de belirtilerin yanında uyku, yaşam koşulları, ilişkiler, çalışma durumu ve kişinin destek kaynaklarının ele alınmasını önerir.^[3] Bu yaklaşım, yaşanan güçlüğü yalnızca iradeyle veya olumlu düşünmeyle açıklamanın neden sınırlı kaldığını gösterir.

Hiçbir şeyden keyif alamamak depresyon belirtisi midir?

Önceden ilgi duyulan şeylerden alınan keyfin azalması, depresyon değerlendirmesinde ele alınan belirtilerden biridir. NIMH, ilgi veya haz kaybının yanı sıra duygudurum, enerji, uyku ve günlük işlevlerdeki değişimlere de dikkat çeker.^[1] Bu nedenle keyif kaybını önemsemek yararlıdır; ancak yalnızca bu deneyimden yola çıkarak kesin tanı konulamaz.

Değerlendirmede değişimin ne zamandır sürdüğü, ne kadar yaygın olduğu ve yaşamınızı ne ölçüde etkilediği önemlidir. Kişinin geçmişi ve eşlik eden başka güçlükler de dikkate alınır. Dışarıdan işlerini yapıyor görünmesi, kişinin hiç zorlanmadığını göstermeyebilir; yine de her isteksizlik dönemini aynı açıklama altında toplamak uygun olmaz.

Ayrıca bazı fiziksel sağlık durumları ve ilaçlar benzer belirtilere katkıda bulunabilir. NIMH bu olasılıkların sağlık değerlendirmesinde ele alınmasını belirtir.^[1] Özellikle yeni başlayan veya belirginleşen bir değişiklikte, sağlık geçmişinizi ve kullandığınız ilaçları ilgili hekimle paylaşmanız yararlıdır. Olası nedenleri tek başınıza internetten seçmeye çalışmanız gerekmez.

Geri çekilmek günlük hayatı nasıl daraltabilir?

Canınızın istemediği bir etkinliği ertelemek anlaşılabilir. Ancak erteleme pek çok alana yayıldığında, günler giderek yalnızca zorunlu işlerden oluşabilir. CCI’nin davranışsal etkinleştirme kaynakları, etkinliklerin azalmasıyla olumlu deneyim fırsatlarının da azalabileceği bir döngüyü ele alır.^[4] Kendi yaşamınızda aşağıdaki gibi bir sıra olup olmadığına bakabilirsiniz:

1. Bir buluşma veya etkinlik için istek duymakta zorlanırsınız.
2. “İçimden gelince yaparım” diyerek ertelersiniz.
3. Gününüzde sosyal temas ve farklı deneyimler için daha az alan kalır.
4. “Zaten hiçbir şey değişmiyor” düşüncesi daha inandırıcı görünür.
5. Bir sonraki etkinliğe başlamak da zorlaşabilir.

Bu sıra herkes için geçerli değildir. Bazen gerçekten dinlenmek veya bir talebi azaltmak gerekir. İncelenecek şey, seçtiğiniz aranın sizi nasıl etkilediğidir: Bir miktar toparlanmanıza mı yardımcı oluyor, yoksa gününüzü giderek daha fazla mı daraltıyor? Cevabı, tek bir akşam yerine zaman içindeki deneyiminiz üzerinden değerlendirebilirsiniz.

Günlük hayatta bu farklar nasıl görünebilir?

Aşağıdaki örnekler varsayımsaldır; kendinize bir tanı koymak için değil, kendi deneyiminizi daha belirli biçimde anlatmak için kullanılabilir.

Kendinize baskı kurmadan deneyebileceğiniz yedi adım

1. Değişimi belirli örneklerle tarif edin

   “Hiçbir şeyden zevk almıyorum” cümlesinin yanına son günlerden iki veya üç örnek yazın. Başlamadan önce, etkinlik sırasında ve sonrasında nasıl hissettiniz? Bu kısa notlar hem kendi durumunuzu anlamanızda hem de bir uzmanla görüşürken neyin değiştiğini anlatmanızda yardımcı olabilir.

2. Enerji ve fırsat koşullarına bakın

   Hangi etkinliğe ilgi duymadığınızı değerlendirmeden önce o etkinlik için gerçekçi bir zamanınız ve enerjiniz olup olmadığını düşünün. Ulaşım, para veya bakım sorumlulukları gibi engelleri yazın. Çözülebilecek bir engel varsa destek veya iş bölümü istemek ilk adımınız olabilir.

3. Mevcut kapasitenize uygun küçük bir başlangıç seçin

   Bir kitabı bitirmek yerine birkaç sayfa okumayı, uzun bir program yerine kısa bir görüşmeyi deneyebilirsiniz. CCI, etkinlik planlarken küçük ve ulaşılabilir adımlarla başlamaya yer verir.^[4] Seçtiğiniz adım sizi zorlayan koşulları göz ardı etmesin; uygulanabilirliğini gerektiğinde yeniden düzenleyin.

4. Yalnızca eğlenceyi ölçüt yapmayın

   Bir etkinlik size yoğun bir neşe vermese de bağlantı, merak veya bir işi tamamlama hissi sağlayabilir. Örneğin kısa bir sohbetin ardından biraz daha az yalnız hissedebilirsiniz. CCI kaynakları da keyif veren etkinliklerle bir şeyi başarma hissi veren etkinlikleri birlikte değerlendirir.^[4]

5. Dinlenmeyi ve sosyal teması birlikte düşünün

   Her boş anı doldurmak zorunda değilsiniz. Öte yandan bütün temasları belirsiz bir tarihe ertelediğinizde neler olduğunu da inceleyebilirsiniz. İhtiyacınızı güvendiğiniz birine “Uzun bir buluşmaya gücüm yok; kısa bir konuşma yapmak istiyorum” gibi bir cümleyle anlatabilirsiniz.

6. Tek denemeden bütün hayatınız hakkında sonuç çıkarmayın

   Bir yürüyüş veya görüşme beklediğiniz gibi hissettirmeyebilir. Hemen yeni bir başarı sınavı oluşturmak yerine, koşulları ve küçük farklılıkları not edin. Değişim görmüyorsanız bunu da önemseyin; aynı önerileri kendinize daha sert biçimde dayatmak yerine destek seçeneklerini değerlendirin.

7. Desteği ulaşılabilir bir adıma çevirin

   Randevu almayı düşünüyorsanız, bugün yalnızca başvuru sürecini öğrenmekle başlayabilirsiniz. Görüşmede belirtilerinizi kusursuz bir sırayla anlatmanız gerekmez. Zorlandığınız alanları, yaklaşık başlangıç zamanını ve günlük yaşamınızdaki değişimleri paylaşmanız bir başlangıç sunar.

Davranışsal etkinleştirme neyi ele alır?

Davranışsal etkinleştirme, kişinin etkinlikleriyle duygudurumu arasındaki ilişkiyi inceleyen ve uygulanabilir değişiklikler planlamaya odaklanan bir psikolojik yaklaşımı anlatır. NHS, bu yaklaşımın özellikle depresyonla birlikte sosyal etkinliklerden geri çekilme yaşandığında yararlı olabileceğini belirtir.^[5]

Buradan “Daha çok iş yaparsam düzelirim” sonucu çıkarılmamalıdır. Profesyonel bir süreçte neyin azaltılacağı, neye yeniden alan açılacağı ve hangi engellerin ele alınacağı kişinin ihtiyaçlarına göre değerlendirilir. Yukarıdaki küçük öneriler de yapılandırılmış bir tedavi sürecinin bütününü oluşturmaz.

Sık sorulan sorular

Ne zaman profesyonel destek alınabilir?

İlgi ve keyif kaybı sürüyorsa, hayatınızın farklı alanlarına yayılıyorsa veya günlük sorumluluklarınızı ve ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme almayı düşünebilirsiniz. Özellikle yaklaşık iki haftadır çoğu gün belirgin bir değişim fark ediyorsanız bunu bir uzmanla paylaşmanız önemlidir.^[1] Destek istemek için bu sürenin dolmasını veya bütün işlerinizi yapamaz hale gelmeyi beklemeniz gerekmez.

Ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek ve gerektiğinde fiziksel sağlık açısından değerlendirilmek, olası nedenleri birlikte ele almaya yardımcı olabilir. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa veya güvende kalmakta zorlanıyorsanız rutin bir randevuyu beklemek yerine acil sağlık desteği alın.